Zerrspiegel [ Search ] [ Index ] [ Edit ] [ About ]

مليت و انسانيت

Description

"Hayat" ("Хаят"), 1906 г., 9 апреля, #77, Баку.

Язык: азербайджанский.

Categories

«Мшак» «آرشالويس» Абдулрашид Ибрагимов Абу-Али Ибн Сина Ад Айвазовский Али Кемали Аллах Америка Аристотель Армянин Благотворительное общество Болгарин Бомба Будда Везувий Военное дело Восточные слова Газета Гаспринский, Исмаил-бек Гейне Географические названия Гете Гомер Грек Дон-Кихот Еврей Европа Жан-Жак Руссо Железная дорога Закат Закон Иисус Индия Интернационал Интернационализм Ислам История Кавказец Капитализм Кемаль Коалиция Конфессиональные группы Культура Лассаль Маркс Марокко Марсельеза Меньшиков Митинг Молла Руми Монополия Мурад-бек Мусульманин Мусульманское образование Мухаммед Налоги Наука Национализм Невежество Османец Оценка Панисламизм Перс Печать Платон Политика Политические и общественные организации Порох Право и судопроизводство Пролетариат Промышленность Пуля Религия Русские слова Сами Связи Серб Снаряд Социализм Спиноза Суави Телеграф Толстой Торговля Транспорт Улуг-Бек Университет Фес Человечество Чериванский Шекспир Эволлюция Этнические и племенные группы Язык اجتماعيت ترقي تعصب مرثيه معارف مليت کلمه ً شهادت

Editor

Sh.M., МВ

Text

مليت و انسانيت

غزته مزك ٧١ نجي و ۷۴ نجي نمرولرنده پانيسلاميزمه يه داﺌر « مشاق » غزته سندن ترجمه اولنمش بر مقاله مندرج ايدي. بو مناسبتله بر ايکي سوز سويلمگي وعد ايدوب مقاله ً مذکوره ده کي افکارك قسما باطل و قسما ده حقيقت اولديغني بيان ايتمش ايدك. حقيقتلر علي العموم عالم اسلامك بر مدتدن بري بو آنه قدر ترقي ايده ميوب معارف، اقتصاد و اجتماعيت نقطه ً نظرلرندن گيري قالماسنه داﺌردر. افکار باطله ايسه عموميتله استقبالمزه عاﺌددر. بزم مقصدمز نه بو جقيقتلري برر برر تعداد ايتمکدر، چونکه ملت رهبرلري اولان اوز اهل عرفانمز طوررکن آنلري « مشاق » محررلرندن اوگرنمگه محتاج دگلز، نه ده افکار باطله يي بر بر رد ايتمکدر زيرا ارمني محررلرندن اکثري نك گوزلرني تعصب و انانيت دن چوقده فرقي اولمايان « طار بر مليت » فکري قپادقجه آنلري افکار باطله بلالرندن خلاص ايتمك ممکن دگلدر ... صحيح يا باطل اولسون ايش ارمني محررينك يازدقلري سوزلرده دگلدر، او سوزلري يازديران يورکده و قلبده در. آنك ديديگي حق سوزلرك کافه سني، بلکه زياده سني، قات قات زياده سني کمال لرده، کمالي لرده، علي کمالي لرده، سعاوي لرده، سامي لرده، مدحت لرده، جودت لرده، احمدلرده، رضالرده، مراد بك لرده، اسماعيل بك غصپرنسکي ده، عبدالرشيد ابراهيموف ده ديديلر و ديورلر، لکن ديمکدن ديمگه، علي الخصوص ديديردن قلبدن قلبه فرق عظيم واردر: بزم مقصدمز مقاله ً مارالذکرك(؟) سوزلري، حق و ناحق سوزلري ماوراسنده گيزلنن بر قلبدر، بر روحك انسانيتپرورلگني گوسترمکدر. بو قدر عالي بر صفت قلبيه يي گوسترمك ايچون مقاله يي تشکيل ايدن جمله لردن اوچ دردني يان يانه ديزمك کافيدر.

« پان اسلاميزمه بر مقصددر که نتيجه سي جميع اقوام و ممالك اسلاميه يي بر برنه رابط ايدوب غايت واسع و حددن زياده بيوك بر مملکت، بر حکومت تشکيل ايتمکدر » ...

« مسلمانلر ( عثمانلي، ايرانلي، قافقازلي حتي هندوستانلي لر) پان اسلاميزمه مقصدنك اطرافنه جمع اولماغه حرکت ايديورلر و درياده غرق اولوب بوغولانلر کبي اونك واسطه سيله نجات تاپمغه سعي و غيرت ايديورلر » ...

« مگر پان اسلاميزم مقصدينك گله جك ده قوه دن فعله چيقماسي ممکندرمي؟ بز ديورز که: خير !» ...

بو اوچ جومله دن نه آڭلاشيلور ؟ اوچ درت يوز مليون نفوسدن عبارت بر جماعت درياده غرق اولور بوغولمقده ايکن گويا يگانه چاره نجات ظن اولنان پان اسمانيزمه ده بر نوح گمي سي کبي تجسم ايدوب ميدانه چيقميورمش (؟) !...

گوريليور يا، ارمني رساملرندن دريايي، امواج بحري تصويرده مهارتيله شهرت قزانمش اولان (آيوازوفسکي) نك « طوفان » آدلي مشهور لوحه سي دخي بو قدر فجيع و عظمتلي بر منظره اراﺋه ايده مز !...

آفرين ارمني محررنك رسامانه قلمنه !... آنجق انسانيتپرور اولان محررلره بو قدر عظيم بر فلاکتي ساحل سلامتده طوروب سير و طماشا ايتمك کافي دگلدر: لازمدر که بر کمند نجات گتروب بوغولانلره آتسونلر يا بوني بجرميورلرسه اله بر يايلق آلوب آغليه آغليه مرثيه لر ديسونلر !... لکن ارمني محرري بونلرك هيچ برني ايتمديگي ايچون استدلال ايده بيليرز که عالم اسلامك بو فجيع اولان منظره ً هلاکني سوينه سوينه بيوك بر لذتله تماشا ايليور، بلکه ده، کيم بيلير سونجندن رقص دخي اديور ؟...

آنجق حال و کيف بويله ايکن آڭلاميورم که ساﺋر « پان اسلاميزم » محررلرينك خوف و تلاشلري نره دن الري گليور؟!... قوه ً واهيمه انسانلري نه غريب، نه گولنج حاللره القا ايدرمش!... نه قدر طوغري سوزدي: ديرلر که يالانچي بر يالاني ديه ديه آخرده اوزي ده او يالانه اينانمغه باشلار !... لکن مقاله ده بر جمله داها واردر که محررك وجدان و قلبنده کي نيتنده کي خلوص و صوفتك درجه سني، دها طوغريسي، درکه سني (؟) گوسترمك ايچون يگانه او جمله گافيدر. او ده بودر:

« مسلمانلر (مختلف صنفلردن بحث اولنيور ) ترقي ايده مديلر و ايدنلري ده بي معنا اولدي، اونلارك ده اکثري قافقازده در » ...

بو سوزه دقت ايدڭز: ترقي ايتمه سه ك شکايت اولنيور، ترقي ايتسه ك ينه شکايت اولنيور. بو حال صاده بر ارمني محررنه مخصوص دگل، بتون اوروپاليلر جزﺋي بر استثنا ايله عالم اسلامه قارشي بو مسلکده درلر. اگر بز ترقي يولني طوتسه ق، سرعتله ترقي ايتسه ك ترقي مز، سرعت ترقي مز بونلرك تلاش و انديشه لرينه، داد و فريادلرينه باعث اولور، « ماکي خان » ندن زياده تلغرافلرك ، دمير يوللرك چکلمسنه ، دارالفنونلرك آچلمه سنه ، جمعيتلرك ، جمعيت خيريه لرك تشکلنه ممانعت ايدرلر ، ممانعت ايتمك ايچون انواع حيله لر ، دسيسه لر ايجاد ايدرلر ، يوق بالعکس ، اگر بطاﺋت و عطالته ميل ايدوب ، تدني يه گريده قالمغه غيرت ايتسه ك گري قالمه مزدن ، وحشيلکمزدن ، جهالتمزدن الامان ديوب بتون عالمي و سوسه يه ، ولوله يه صاليرلر، واويلالر قوپاريرلر!... ثروت و سامان قزانسه ق بزده کي « قاپيتاليزمه » دن، قاپيتاليزمه تهلکه سندن شکايت ايدرلر ... فقر و ضرورته دوچار اولسه ق «پرولتاريات» بلاسندن زار و بيزار اولورلر . يا کسب و کار ايچون ديار غربته گيدن فقرايه (آمريکا) کبي ، مملکتك قپولريني باغلارلر ، باغلاماق ايچون قانونلر اختراع ايدرلر ، يا خود غربت شهرلرينك کوچه لرنده بونلري آوه چيقارلر !... اتحاد و اتفاق ايتسه کده شکايت ايدرلر ، نفاق و شقاقه دوچار اولسه ق ده شکايت ايدرلر ؛ اتفاقمز بونلر ايچون بر تهلکه نفاقمز ينه تهلکه : اتفاق ايتسه ك « پان اسلاميزمه » آدي قويارلر ، ميتنغ لرده ، مجلسلرده ، غزته ستونلرنده خاتر و خياله گلمه ين افترالري ، کذب ، بهتانلري سويله مکدن چکنمزلر، خيالده عبارت بولنان ، اصلا وجودي اولمايان ، بر قوتك عليهنه مهيب و حقيقي قوآليسيالر تشکيل ايدرلر !... اوز آره مزده تفريقه دوشوب اوز خانه مزك ايچنده ايکي قارداش بر بريمزله دعوا ايتسه ك ينه ناراحت و بيزار اولورلر ، فاس ده ، ماروق ده اولديغي کبي متفقا مملکته گيروب بتون اولکه يي تقسيمه قالقيشيرلر !... والحاصل ترقي و تعالي ايدوب گوگلره چيقسه ق ديه جکلر که : آي ، هراي قويمايك !... مسلمانلر گوگه چيقيورلر ، اولميه که باشمزه آسماندن شرربار اولالر يلدرملر ، شهابلر ، آتشلر ياغديره لر !... يوق تدني و تنزل ايدوب يرك ديبنه کيچه جك درکه لره (؟) گلسه ك باغره جقلر که آي هراي !... قويمايك که ناز جهنمي ايقاظ ايدن بونلردر ، (وزوو) يانار طاغنك اطرافه صاچديغي اودلري ، کوللري ، کوکورتلري ، لاوالري پوسکوردن بونلاردر !... يردن ده گوگدن ده ال چکسه ك ، دريالره ، دڭزلره التجا ايتسه ك ينه صوصمياجقلر ، فرياد ايده جکلر که آي ، هراي !... اقوام اسلاميه نك قواي عسکريه ً بحريه سي آرتيور !... صاحللرمزه باروتلر گله لر، مرمي لر، بومبالر ياغديره جقلر !...

بو آدملري نه ايله ممنون ايتملي ؟ بونلرك خوشنه گيتمك ايچون نه ايتمليدر؟ نه ايتملي؟ ! يا بوينمزه بر زنجير اسارت صالمالي، زنجيرك بر اوجني ده اللرينه ويرمه لي، ياخود محو و نابود اولمالي والسلام!...

اوچ دورت يوز ميليون خلق يا اسارتده، يا محويده!... باشقه هيچ نه !... بو ممکن مي ؟ بزم حالمز (بيك بر گيجه) حکايه لرنده دفينه آرامغه گيدن بعض قهرمانلرك حالنه بڭزيور، دفينه نك يولي طلسملي در. دفينه نيتيله گيده نك آرقه سندن و ايکي طرفندن، گويا بيڭلرجه ديولر، جنلر، عفريتلر، آنك اوزرينه هجوم ايديورلرمش کبي، غريب غريب قورقونج، مخوف، مدهش سسلر، نعره لر ايشيديله جك ! اگر دفينه و خزينه جست و جوسنده اولان قهرمان بونلردن قورقوب، دونوب گريسنه يا صاغنه صولنه باقه جق اولورسه، دوڭوب بر طاش هيکل اولوب يولك اورتاسنده قاله جغي محقق! عزيزم ارمني محرري بز نه بوغولوب غرق اوليورز، و نه ده پان اسلاميزمه يي ، واسع و بيوك بر دولت تشکيل ايتمه يي اوزيمزه بر واسطه ً نجات بيليورز. سهوڭ وار، خطاك وار! بز بر سوق طبيعي ايله، ناقابل تغيير بر حکم قدرله، بتون اديانك، اقوام و مللك کيتديکي يوللرله کيديورز! او يولك ابتداسي قرانلق و ديکنلي ايسه ده ايلريسي ايشيق و چمنلي در! ملتلرڭ بر قسمي يولك اورته سنده گيتديکلري و يا نهايتنه يتشديکلري حالده، ديگرلري او يولي باشلارلر! بو بر قانون طبيعتدر که آدينه (ﺋه وولوسيا) تکامل قانوني ديرلر. بز ده بو يول ايله گيديورز. مقصدمز، املمز، اتحاد، اتفاق، اجتماع، معارف، کسب و کار، صنايع، تجارت و ساﺋره قوتلريله کره ً ارض اوزرنده انسانلره موعود اولان سعادته ناﺋل اولمقدر. منشيقوف، ماغدانيمان چره وانسکي، «مشاق»، «آرشالويس» و ساﺋره نام ديولر، عفرتلر آرقه دن، صاغدن صولدن ايستدکلري قدر چيغير باغير ايتسونلر، بز قورقوب کري باقانلاردن دگلز! بز «اويله بر شدت تعصميم ايله چيقدق که يوله قارشيه چيقسه اگر سنك مزارمز» دوننلردن دگلز!

اگر بو عصرڭ اورته لرنده باش گوسترن « ناسيوناليزمه» يعني « مليت» فکرلري صربلره، بلغرارلره مساعد، آنلرڭ آمالنه موافق اولا بيلدي ايسه، الان آنلرڭ موداسي کچمگه باشلامشدر. بو گون اوروپانك قسمي اعظمني تهديد ايتمکه باشلايان « سوسياليزمه»، « اينترناسيوناليزمه»، ( يعني اجتماعيونلق و بين الملليت) و « مارسليز» نغمه سي مقابلنه چيقان « انترناسيونال» ماهنيسي مختاريت مليه لره دکل، استقلالات انسانيه يه مساعددر. اسلاميتك مقصدي ايسه استقلالات انسانيه در. چونکه اسلاميت بر ديندر که ملت و مليت طانيماز، کلمه ً شهادت کتيروب آنڭله متدين اولانلره، رسمسز، شکلسز، يولداشسز بر آلله ايمان گتيرنلره بر نظرله، بر امت نظريله باقار. زکات قانونني وضع ايدن « الکاسب حبيب الله» «کل مسلم اخوة» ده ين، و ولد غير مشروع ناميله اوروپا شهرلرني طولديران حقوق مدنيه دن، حقوق وراثتدن محروم بر فرقه نڭ توره مه سنه مانع اولان، فاﺋض، مرابحه چيلغي، هر نوع مونوپوليا و انحصاري حرام بيلن اسلاميتك (ناسيوناليزمه) ايله دگل (سوسياليزمه) ايله علاقه سي واردر. اك مدني صايديغڭز انکليزلر بيله بو گون مسلمان اولمغه باشلامشلردر. يوکسلك قونشولر، يوکسلك! دار بر مليت، بر ناسيوناليزمه داﺋره سندن طيشاري چيقڭز! افراد ملتڭزي ضلالته دوچار ايتمه يڭز. شکسپيرلرك، گوته لرك، ژان ژاق روسولرك، لاساللرك، مارقسلرك، تولستوي لرك مزيتلري، قدر و قيمتلري يوکسلوب مليت خارجنه چيقدقلري ايچون، بلا فرق قوم و ملت عموم بشريتك، انسانيتك ولي نعمتلري اولدقلري ايچوندر. بر ايشيق يوکسلدکجه، يوقاريلره چيقدقچه او نسبتده اوزاقلري تنوير ايدر، اودر که بوتون عالمه ايشيق و حرارت ويرن شمس تابان اك اوجه، اك بلند بر نقطه ده در. بو گون بو قدر علم و معارفڭزله، ثروت و سامانڭزله برابر دگل عموم انسانيته، حتي بر ايکي قونشولرڭزي دخي مستفيد ايده جك، ايچڭزدن بر فرد يتشمدي! ايچڭزدن نه بر ابو علي سينا، نه بر ملاي رومي، نه بر اولوغ بك گوستره مزسسڭز! ايکي بيك ييللك تاريخڭزي قاريشديرسه ڭز يينه گوستره مزسڭز! افلاطونلر، آرسطولر، هومرلر يتشديرن يونانيلره، موسي لر، عسي لر، اسپنوزالر، هاينه لر، لاساللر يتيشديرن يهوديلره هيچ بر وجهله مشايهتڭز (؟) يوقدر. يوکسلمدکجه، اخلاقڭزي تطهير ايتمدکجه، مليت خيالات واهيه سني بينڭزدن چيقاروب آتمادقچه، عموم بشريته، انسانيته، عسي لر، محمدلر، بودالر که بر نظرله باقمادقجه مشابده اولامازسڭز، بر ورطه ً هلاکه دوشوب گيدرسڭز. « مشاق» محرري ديور که « مدنيت و قاپيتاليزمه ترقي سي جريانلرينڭ عکسنه مصادمه ايتمك عيني (دون- کيخوتك) يل دگرمانلرينك عکسنه چاليشمغه بڭزيور. هيچ بر ممانعت اونك قباغني ساخليوب ديانديراماز او اك محکم چين حصارلرني ييقوب ويران ايدر. غالب اولمق او جماعتك در که حياته آچيق گوز ايله نظر ايدر، زمانه نك روحني ايجاباتني آڭلار، درک ايدر...

جوابا ديرز که، زمانه نزك جريان مدني لري قاپيتاليزمه و ناسيوناليزمه نك ضدينه در، کور قالوب بوني گورمين، فهم و ادراك ايده مين جماعتلر بو جريانلره مقابله ايتدکجه ايچندن چيقلماز کردابلره دوشه جکلري گون کبي آشکاردر!...

ع.ح.